Umowa o roboty budowlane – czym jest?
Umowa o roboty budowlane należy do grupy tzw. umów nazwanych.
Co to w praktyce oznacza?
Otóż, w zasadniczej części jest ona uregulowana w kodeksie cywilnym w specjalnie przeznaczonej dla niej części (Tytuł XVI, art. 647 k.c. – 658 k.c.).
Zatem, jeśli wykonujesz bądź zlecasz wykonanie robót, które wpisują się w kodeksową definicję umowy o roboty budowlane, to nawet jeśli użyjesz innej nazwy swojej umowy ( kontrakt budowlany; umowa na realizację inwestycji budowlanej/zlecenie usługi budowalnej/wykonanie domu jednorodzinnego), to z prawnego punktu widzenia Twoja umowa będzie zakwalifikowana jako umowa o roboty budowlane.
To ma bardzo istotne znaczenie.
Często, przy sporach pomiędzy przedsiębiorcami budowlanymi, klienci przynoszą umowy o różnych nazwach.
Najczęściej w tytułach pojawia się słowo „zlecenie usługi xyz”, co powoduje, że w sytuacjach spornych, strony takiej umowy odwołują się do zasad umowy zlecenia, a to jest zupełnie inny typ umowy, który jest inaczej uregulowany w przepisach.
Dlatego pamiętaj. Bez względu na to, jak nazwiesz swoją umowę, to i tak decydujące znaczenie ma przedmiot, który w ramach tej umowy strony realizują.
Jeśli przedmiot Twojej umowy wpisuje się w definicję art. 647 k.c., to Twoja umowa jest umową o roboty budowlane. I w razie problemów, zastosowanie będą miały przepisy umiejscowione w konkretnej części kodeksu cywilnego ➡ Tytuł XVI, art. 647 k.c. – 658 k.c.).
Na czym polega umowa o roboty budowlane?
Zastanawiasz się na czym polega umowa o roboty budowlane? – już spieszę z wyjaśnieniem 😊
Podstawowe obowiązki Stron
Kiedy Twoja umowa będzie umową o roboty budowlane, a nie np. umową zlecenia czy umową o dzieło? Definicja zawarta w art. 647 k.c. brzmi:
Przez umowę o roboty budowlane wykonawca zobowiązuje się do oddania przewidzianego w umowie obiektu, wykonanego zgodnie z projektem i z zasadami wiedzy technicznej, a inwestor zobowiązuje się do dokonania wymaganych przez właściwe przepisy czynności związanych z przygotowaniem robót, w szczególności do przekazania terenu budowy i dostarczenia projektu, oraz do odebrania obiektu i zapłaty umówionego wynagrodzenia.
Zatem z prawnego punktu widzenia, umowę o roboty budowlane przede wszystkim należy określić przez pryzmat profesjonalizmu.
Innymi słowy, przedmiot umowy realizowany jest przez wyspecjalizowane podmioty. Tj. generalny wykonawca, który zwykle korzysta w określonej mierze z usług innych wyspecjalizowanych podmiotów – podwykonawców. A nawet dalszych podwykonawców.
Umowa o roboty budowlane jest umową konsensualną. Tj. dochodzi do skutku z chwilą, gdy kontrahenci dojdą do porozumienia w zakresie wszystkich istotnych warunków). Odpłatną (w zakresie umówionego wynagrodzenia). I jest umową wzajemną (strony realizują względem siebie wzajemne obowiązki).
Zobowiązanie wynikające z umowy o roboty budowlane ma charakter zobowiązania rezultatu. Czyli w praktyce sprowadza się do tego, że strony dążą do osiągnięcia jednego celu – przejść do zawarcia umowy do odbioru i rozliczenia budowy.
Cel jest wspólny i brzmi korzystnie dla obu stron. Jednakże każda strona ma swoje indywidulane interesy. Aby zabezpieczyć swój interes gospodarczy, musisz zadbać o szczegółowe uregulowanie kwestii poniżej wymienionych w tym wpisie.
I teraz uwaga ⚠
Każdy z poniższych podtytułów zawiera pojedyncze zagadnienia, które podobnie jak puzzle – osobno nie mają żadnego znaczenia praktycznego.
Natomiast, jak dobrze tą układankę złożysz, to przekonasz się, że wszystkie elementy w całości będą stanowić obrazek przypominający mapę, za pomocą której przejdziesz poszczególne etapy budowy, skupiając się na swoich robotach.
Nawet jeśli pojawi się problem, to otwierasz mapę i zerkasz, w którą stronę należy podążać.
Ta mapa, którą sam sobie złożysz z poniższych puzzli, będzie przedstawiała główną trasę. Taką, która prowadzi do odbioru zakończonych robót. Jednocześnie warto na mapie uregulować trzy rodzaje skrzyżowań. A to na wypadek, gdyby w pewnym momencie interesy Twoje i Twojego kontrahenta zaczęły się niebezpiecznie przecinać.
Twoja umowa (mapa) powinna przewidywać trzy kategorie rozwiązań (skrzyżowań).
Dla przykładu 👇
- Zdarzenia umożliwiające skorzystanie z prawa do wstrzymania robót ➡ coś w rodzaju skrzyżowania z drogą podporządkowaną. Przez chwilę zatrzymujesz się na drodze podporządkowanej i czekasz na możliwość włączenia się do ruchu na budowie;
- Zdarzenia umożliwiające rozwiązanie umowy ➡ coś w rodzaju skrzyżowania równorzędnego. Ustawiasz się na drodze z pierwszeństwem żeby bezpiecznie opuścić teren budowy;
- Zdarzenia umożliwiające skorzystanie z prawa do wprowadzenia zmian do umowy np. wydłużenie terminu realizacji robót/podwyższenie wynagrodzenia na wypadek robót dodatkowych ➡ coś w rodzaju skrzyżowania okrężnego. Przez chwilę krążysz z kontrahentem wokół spornej kwestii starając się dojść do porozumienia, które umożliwi stronom zjazd z ronda w tym samym kierunku, prosto do kolejnego etapu budowy.
A zatem przechodzimy do poszczególnych elementów treści umowy o roboty budowlanej, które po złożeniu w całość będą stanowić Twoją mapę wskazującą drogę prowadzącą do odbioru końcowego i rozliczenia budowy. A na wszelki wypadek przewidującą jeszcze jakieś bezpieczne zjazdy z trasy, gdyby konflikt interesów stron niebezpiecznie zmierzał do zderzenia czołowego 🙈.
Pobierz bezpłatny poradnik !
Zanim przejdziesz do dalszej lektury artykułu, koniecznie pobierz mój darmowy ebook ➡ „Jak napisać dobrą umowę o roboty budowlane? Poradnik krok po kroku ze wzorami klauzul umownych.”
Znajdziesz w nim:
✅ wzory najważniejszych klauzul umownych do wykorzystania „od zaraz”;
☑ niezbędne wyjaśnienia;
☑ praktyczne porady i wskazówki.
Aby otrzymać ebook wystarczy, że klikniesz tutaj i na samym końcu wpisu zapiszesz się na mój Newsletter 😃.
Co powinna zawierać umowa o roboty budowlane?
A teraz nakreślę Ci co powinna zawierać umowa o roboty budowlane 😊.
Strony umowy
Stronami umowy są: inwestor (często w umowie nazywany zamawiającym) i wykonawca.
Inwestorem może być dowolny podmiot (osoba fizyczna, osoba prawna, tzw. jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej), który zamawia wykonanie obiektu budowlanego.
„Inwestor” to termin używany nie tylko w kodeksie cywilnym, ale również w przepisach prawa budowlanego.
Stosownie do art. 17 pr. bud., inwestor jest uczestnikiem procesu budowlanego.
Prawo budowlane nie zawiera definicji pojęcia „inwestor”. Ale! Z całokształtu regulacji tej ustawy wynika, że inwestorem jest podmiot, który inicjuje podjęcie działalności budowlanej niezbędnej do realizacji zamierzonej inwestycji; wykonuje czynności przewidziane w przepisach prawa budowlanego związane z przygotowaniem procesu działalności budowlanej; realizuje inwestycję; organizuje proces budowy; a w końcowym etapie odbiera obiekt i wykonuje czynności niezbędne do podjęcia użytkowania obiektu albo przekazuje obiekt podmiotowi, który przystąpi do jego użytkowania.
Dlatego z praktycznego punktu widzenia, warto w umowie stosować terminologię ujednoliconą w przepisach regulujących proces budowlany – używać pojęcia „inwestor” 👌
Wykonawcą może być podmiot, który samodzielnie (bezpośrednio) zajmuje się wykonywaniem robót (generalny wykonawca). Jak i podmiot korzystający w tej mierze z usług innych wyspecjalizowanych podmiotów ( podwykonawców). Co ostatni też mogą korzystać z usług innych wykonawców (dalszych podwykonawców).
Podwykonawcy są ważni!
W zakresie korzystania z usług podwykonawców, czy dalszych podwykonawców nie wszystkie chwyty są dozwolone ⛔
Dlatego podstawowym celem przepisu art. 647(1)k.c. było uporządkowanie relacji pomiędzy uczestnikami procesu inwestycyjnego oraz zabezpieczenie interesów podwykonawcy. Na wypadek, gdyby generalny wykonawca uchylał się od zapłaty wynagrodzenia za roboty zlecone podwykonawcy.
Zgodnie z art. 647(1) k.c. do zawarcia przez wykonawcę umowy o roboty budowlane z podwykonawcą jest wymagana zgoda inwestora.
Umowa musi być ponadto zawarta w formie pisemnej, pod rygorem nieważności.
Inwestor odpowiada solidarnie z wykonawcą (generalnym wykonawcą) za zapłatę wynagrodzenia należnego podwykonawcy z tytułu wykonanych przez niego robót budowlanych, których szczegółowy przedmiot został zgłoszony inwestorowi przez wykonawcę lub podwykonawcę przed przystąpieniem do wykonywania tych robót.
Ale uwaga❗ W ciągu 30 dni od dnia doręczenia inwestorowi zgłoszenia, inwestor może złożyć podwykonawcy i wykonawcy sprzeciw wobec wykonywania tych robót przez podwykonawcę.
Jeśli jesteś podwykonawcą, to w kolejnych wpisach na moim blogu dowiesz się, jak zabezpieczyć swoje interesy na budowie.
W tym miejscu zaznaczam tylko jedną ważną kwestię ⚠ Przepis art. 647 (1) k.c. ma charakter bezwzględny.
Co to oznacza?
Postanowienia umowne kształtujące relacje pomiędzy stronami umowy w odmienny sposób niż przewidziany w komentowanym przepisie są nieważne.
Redagując treść swojej umowy pamiętaj żeby szczegółowo opisać strony ( nazwa/imię i nazwisko/siedziba/dane rejestrowe – NIP, REGON, KRS) oraz Twoją rolę na budowie.
Ponadto, zwróć uwagę na istotny szczegół. 👉 Czy negocjując warunki współpracy rozmawiasz z osobą, która jest prawnie umocowanym reprezentantem strony, z którą za chwilę podpiszesz umowę?
O tym jak się zabezpieczyć żeby później skutecznie wyegzekwować realizację obowiązków przez Twojego kontrahenta, możesz przeczytać we wcześniejszym moim wpisie, który znajduje się tutaj.
Przedmiot i cel umowy o roboty budowlane
Definicja ustawowa zawarta w art. 647 k.c. zakłada, że przez umowę o roboty budowlane wykonawca zobowiązuje się do oddania przewidzianego w umowie obiektu, wykonanego zgodnie z projektem i z zasadami wiedzy technicznej.
Zatem co do zasady, przedmiotem umowy jest obiekt, do którego oddania zobowiązuje się wykonawca.
Kodeks cywilny nie definiuje tego pojęcia.
Należy się odwołać do zakresów pojęć wyznaczanych przez przepisy Prawa budowlanego (art. 3 pkt 1, 3a, 4, 5 pr. bud.).
No dobrze, mamy zatem do wykonania obiekt.
Jeśli jesteś generalnym wykonawcą, to powiesz: wszystko się zgadza. 👍 Zwykle podpisuję umowę z inwestorem na budowę np. obiektu handlowego, budynku wielomieszkaniowego czy domu jednorodzinnego.
Jeśli jesteś podwykonawcą, to pewnie zapytasz: w takim razie skoro ja nie buduję całego obiektu tylko wykonuję np. „instalacje wewnętrzne i zewnętrzne elektryczne i niskoprądowe” to, czy moja umowa z generalnym wykonawcą, to też umowa o roboty budowlane czy może umowa o dzieło❓
I tutaj właśnie pojawia się problem, którego rozwiązanie zwykle będzie wymagało wiedzy prawniczej. Czasem bowiem granica pomiędzy umową o roboty budowlane, a umową o dzieło jest dosyć cienka.
Temat jest złożony więc będą temu poświęcone osobne wpisy na konkretnych przykładach z praktyki sądowej.
Umowa wykonania prac budowlanych
Jeśli masz wątpliwości, czy Twoja usługa wchodzi w zakres umowy o roboty budowlane, to odpowiedź znajdziesz właśnie w opisie przedmiotu Twojej umowy.
Zwykle, jak przychodzi do mnie klient, który potrzebuje wzoru umowy, to zadaję takie pytanie:
Czy Państwa usługa stanowi jakąś konkretnie wyodrębnioną w dokumentacji projektowej całość techniczną ?
Dlaczego takie pytanie?
Ponieważ zgadzam się z poniższym stanowiskiem prezentowanym w orzecznictwie.👇
Przedmiotem umowy o roboty budowlane nie musi być wykonanie całego obiektu. Możliwe jest wykonanie jego części. Przedmiotem świadczenia wykonawcy/podwykonawcy może być tylko taki rezultat pracy, który jest wynikiem wykonanych robót budowlanych przewidzianych w dokumentacji technicznej obiektu.
Ponadto drugim charakterystycznym elementem umowy o roboty budowlane jest szczególna postać współdziałania inwestora z wykonawcą. W zakresie przygotowania i wykonania przedmiotu świadczenia, a przejawiająca się w dostarczeniu projektu i przekazaniu terenu budowy.
Podpowiadam klientom, że przedmiot umowy (przedmiot zakresu Twoich robót na budowie) powinien być określony w sposób możliwie jak najbardziej szczegółowy.
Dla przykładu z mojej praktyki na budowie:
Przedmiotem niniejszej umowy jest kompleksowe wykonanie elewacji na budowie pn. XYZ. Do zakresu robót wchodzi:
a) wykonanie elewacji ze styropianu o grubości 16 cm na sześciu nowo powstałych budynkach;
b) dostawa i montaż parapetów;
c) wykonanie izolacji termicznej płyty fundamentowej;
d) wykonanie glazury na balkonach (dostawa płytek po stronie Generalnego Wykonawcy),
e) dostawa rusztowań, montaż i demontaż rusztowań;
f) wykonanie wyprawy elewacji z tynku o uziarnieniu 1,5 mm, o kolorystyce zgodnie z istniejącymi budynkami etapu I inwestycji.
Musisz również zadbać o to, aby integralną częścią Twojej umowy były projekty, plany, specyfikacje techniczne💡
Innymi słowy, pamiętaj o wskazaniu w Twojej umowie dokumentacji technicznej, która zawiera: określony cel i wymagania (jakie stawia się inwestycji/Twojemu zakresowi robót); harmonogram prac; zakres i sposób wykonania zadania inwestycyjnego/Twojej części robót; kosztorys; pozwolenie na budowę.
Dlaczego to jest istotne?
Bez tych szczegółów narażasz się na ryzyko wykonania zdecydowanie więcej pracy aniżeli zakres, który obejmuje z góry uzgodnione wynagrodzenie kosztorysowe ⚠
Bowiem zgodnie z art. 649 k.c. :
W razie wątpliwości poczytuje się, iż wykonawca podjął się wszystkich robót objętych projektem stanowiącym część składową umowy.
Pracując przy umowach o roboty budowlane, wypracowałam własne sposoby na określenie nawet najprostszych robót budowlanych, które z punktu widzenia dokumentacji projektowej wydają się trudne do uchwycenia.
Jeśli masz problem w określeniu przedmiotu Twojej umowy (usługi), zapraszam do kontaktu 😊.
Prawa i obowiązki stron umowy o roboty budowlane
Czas na omówienie obowiązków i praw stron umowy o roboty budowlane.
Obowiązki inwestora
W zakresie obowiązków inwestora znajdują się przede wszystkim czynności związane z:
I realizacją robót, tj.:
- przygotowaniem robót; w szczególności przekazanie terenu budowy i dostarczenie projektu. W praktyce oznacza to uzyskanie pozwoleń administracyjnych warunkujących rozpoczęcie prac budowlanych; udostępnienie terenu budowy wykonawcy i dostarczenie mu dokumentacji projektowej, która dookreśla treść świadczenia wykonawcy (zakres robót). Projekt powinien umożliwiać wykonawcy spełnienie jego świadczenia; w szczególności odnosić się to do poziomu jego szczegółowości i kompleksowości opracowania. W zasadzie powinien być to co najmniej projekt budowlany.💡Ale! Jeśli jesteś wykonawcą czy podwykonawcą, to zastanów się, czy sam projekt budowlany jest wystarczający żeby wykonać Twoje roboty. Inwestor powinien też zawrzeć odrębne umowy z kierownikiem budowy, inspektorem nadzoru inwestorskiego (i z projektantem), którego obowiązkiem będzie nadzorowanie prawidłowości wykonania projektu;
- współdziałaniem przy realizacji przedmiotu umowy; stała współpraca przy podejmowaniu decyzji w sprawach od niego zależnych; wyrażanie zgody na zatrudnienie podwykonawców; rozwiązywanie bieżących problemów, których rozwiązanie wymaga decyzji inwestora (np. błędy w dokumentacji projektowej) i inne. Ten z pozoru oczywisty obowiązek inwestora w praktyce może mieć kolosalne znaczenie dla Ciebie jako wykonawcy/podwykonawcy. Niebawem na blogu podam przykłady z sali sądowej, które prawdopodobnie odniesiesz do swoich doświadczeń na budowie;
II rozliczeniem robót, tj.:
- odebraniem obiektu; definicja ustawowa wskazuje na odbiór końcowy, który następuje po wykonaniu przez wykonawcę wszystkich zleconych mu prac. Przez czynność odebrania następuje przejęcie obiektu przez inwestora. W tym kosztów i ryzyka związanego z jego posiadaniem oraz rozpoczęcie ponoszenia odpowiedzialności przez wykonawcę za wady obiektu. Odbiór następuje po stwierdzeniu przez inwestora prawidłowości wykonania obiektu. Strony zwykle są zobowiązane również do dokonywania odbiorów częściowych. O tym, jakie problemy praktyczne pojawiają się przy odbiorach/o przyczynach uzasadnionego braku odbioru robót 👉 dowiesz się w następnych wpisach. Regulacje umowne w zakresie odbiorów są bardzo istotne ponieważ, jak stanowi przepis art. 654 k.c.:
W braku odmiennego postanowienia umowy inwestor obowiązany jest na żądanie wykonawcy przyjmować wykonane roboty częściowo, w miarę ich ukończenia, za zapłatą odpowiedniej części wynagrodzenia.
- zapłatą umówionego wynagrodzenia; wynagrodzenie stanowi świadczenie pieniężne. Może mieć ono charakter ryczałtowy, kosztorysowy lub mieszany. Jego wysokość może podlegać waloryzacji na zasadach określonych w umowie. Może być płatne wykonawcy częściami lub jednorazowo, z góry lub z dołu.
👆 To jest podstawowy zakres obowiązków inwestora.
Warto zadbać o to, aby ten zakres był modyfikowany ustaleniami stron w zależności od konkretnego przedmiotu umowy.
Inwestor może być dodatkowo zobowiązany np. do dostarczenia materiałów albo innych form zabezpieczenia planu wykonywania robót budowlanych.
Podstawowe prawa wykonawcy
Odbiciem lustrzanym obowiązków inwestora są uprawnienia wykonawcy. Te podstawowe to: prawo oczekiwania od inwestora podjęcia czynności związanych z przygotowaniem robót oraz współdziałaniem przy ich realizacji. A po zakończeniu zadania, prawo domagania się odbioru obiektu / robót oraz zapłaty ustalonego wynagrodzenia 💰
Obowiązki wykonawcy
Podstawowymi obowiązkami wykonawcy są:
- zabezpieczenie terenu budowy (generalny wykonawca) albo zabezpieczenie frontu robót (podwykonawca). Przekazanie terenu budowy następuje na podstawie protokołu. Od tej chwili wykonawca będzie ponosił odpowiedzialność za szkody, jakie mogą powstać na terenie budowy. Jeśli jesteś wykonawcą to, to jest moment, w którym powinieneś sprawdzić teren oraz poprawność przekazanej Tobie dokumentacji projektowej. A w razie konieczności zgłosić wszystkie okoliczności, które mogą przeszkodzić w wykonaniu robót.
🔔 Uwaga – przepis art. 652 k.c.:
Jeżeli wykonawca przejął protokolarnie od inwestora teren budowy, ponosi on aż do chwili oddania obiektu odpowiedzialność na zasadach ogólnych za szkody wynikłe na tym terenie.
- wykonanie obiektu (generalny wykonawca) albo wykonanie konkretnego zakresu robót (podwykonawca) zgodnie z umową, dokumentacją projektową (czy szerzej techniczną) oraz normami prawa budowlanego (w tym tzw. sztuką budowlaną);
- oddanie określonego w umowie obiektu (wykonawca generalny) albo oddanie zakończonego zakresu robót (podwykonawca). Realizacja całej inwestycji podlega przepisom prawa budowlanego. Dopiero spełnienie określonych w niej warunków i uzyskanie stosownych zezwoleń pozwoli stronom umowy spełnić świadczenie z niej wynikające. Bez względu na to, czy realizujesz cały obiekt czy jego część, to nie ominą Cię procedury zezwoleń prowadzących do oddania obiektu do bezpiecznego użytkowania.
Podstawowe prawa inwestora
Odbiciem lustrzanym obowiązków wykonawcy (podwykonawcy) są uprawnienia inwestora (wykonawcy generalnego). Te podstawowe to: prawo kontroli sposobu realizacji robót; prawo żądania wykonania zobowiązania zgodnie z umową, obowiązującymi przepisami i zasadami wiedzy technicznej oraz domaganie się oddania do odbioru robót bez wad i usterek 👍
Wynagrodzenie za roboty budowlane
Podstawowym obowiązkiem inwestora, wymienionym w końcowej części przepisu art. 647 k.c., jest zapłata wynagrodzenia.
Wynagrodzenie stanowi świadczenie pieniężne.
Jeśli jesteś wykonawcą/podwykonawcą, to bądź zapobiegliwy i zabezpiecz się przed konsekwencjami ewentualnej zmiany stawki podatku.
Jak to zrobić?
Ureguluj w umowie swoje wynagrodzenie w ten sposób. 👉 Wskaż w umowie cenę (wynagrodzenie) netto, zastrzegając, iż do ceny (wynagrodzenia) będzie doliczony podatek od towarów i usług. Ale! Nie określaj wysokości podatku.
Mały szczegół, a istotny ponieważ wpływa na wysokość wynagrodzenia za Twoją pracę 💰
Wynagrodzenie może mieć charakter ryczałtowy, kosztorysowy lub mieszany.
Jego wysokość może podlegać waloryzacji na zasadach określonych w umowie.
W praktyce gospodarczej stosunkowo często dochodzi do sporów pomiędzy stronami umowy o roboty budowlane. Ich główną osią konfliktu jest to, czy dane prace, które zostały wykonane, objęte są zakresem świadczenia wykonawcy. A tym samym ustalonym przez strony wynagrodzeniem ryczałtowym.
Dlatego dopilnuj żeby dokładnie określić wysokość oraz zasady płatności wynagrodzenie za realizację Twojego zakresu robót.
✳✳✳
#markawłasna #autopromocja
GOTOWY WZÓR UMOWY dla wykonawców robót budowlanych wraz z instrukcją.
Wystarczy uzupełnić we wskazanych miejscach typowe zmienne zapisy, takie jak opis przedmiotu robót/ wysokość wynagrodzenia / wysokość kar umownych czy terminy realizacji itp.
Prosty i przejrzysty wzór umowy, dedykowany dla małych i średnich przedsiębiorców budowlanych, którzy nie realizują dużych inwestycji wymagających skomplikowanych i szczegółowych zapisów umownych.
Zawiera zabezpieczenia podstawowych praw i obowiązków Stron umowy o roboty budowlane. Interesy Stron zostały odpowiednio wyważone.
Wzór jest uniwersalny, do wielokrotnego wykorzystania.
Dodatkowo otrzymasz BONUS! Sprawdź tutaj albo klikając w obrazek 👇.
✳✳✳
Wynagrodzenie kosztorysowe czy ryczałtowe ?
Wynagrodzenie kosztorysowe ustalane jest na podstawie planowanych prac i przewidywanych kosztów, poprzez ustalenie elementów je